Ηλεκτρονικο Περιοδικο των Εκπαιδευτηριων Ι. ΤΣΙΑΜΟΥΛΗ

Οι έκπτωτοι άγγελοι της ιστορίας

της Στέλλας Χαχάλη

Μέσα στη θηριώδη πραγματικότητα του Άουσβιτς, στα στρατόπεδα ομαδικής εξόντωσης, μαζί με τον επιθανάτιο ρόγχο ξεψύχησε και ο κλασικός ανθρωπισμός. Η τέχνη, ο πολιτισμός, η ποίηση μπλέχτηκαν στα πεισιθάνατα νήματα των στρατοπέδων και απονεκρώθηκαν. Οι εκτελεστές των βασανιστηρίων «εξάρθρωσαν τα συναισθηματικά τους δυναμικά», όπως λέει η Hannah Arendt, «και μετατράπηκαν σε ένα διεστραμμένο ζωικό είδος». Η σταδιακή αποπροσωποποίησή τους έκανε λιγότερο επώδυνη την ενοχή των πράξεών τους και περισσότερο εφικτή την αποκτήνωση της συνείδησής τους. Από τη μεριά τους, τα θύματα του πειράματος μετατράπηκαν σε «μη διαμαρτυρόμενα ζώα» μη μπορώντας να αποδεχτούν λογικά και συναισθηματικά το βάρος της ειδεχθούς πραγματικότητας.

xaxa1

Ο Adorno υποστηρίζει πως, μέσα στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, ο θάνατος δεν ήταν πια ατομική υπόθεση, αλλά συντελέστηκε ο θάνατος του αρχέτυπου του ατόμου. Πέθανε ο άνθρωπός: «ως είδος, ως ουσία, ως ικανότητα επιβίωσης και δημιουργίας μέσα στον κόσμο». Ύστερα από αυτά τα επονείδιστα χρόνια ξεκίνησε μια βαθιά σιωπή κάτω από το βάρος της συνενοχής, που φέρει η απάθεια, ένα ιστορικό κενό και η αναγκαιότητα για λησμονιά. Κι ακόμη σήμερα οι απενεργοποιημένες συνειδησιακές δυνάμεις των ανθρώπων, που ως έρμαια της μηχανοποιημένης καθημερινότητας περιορίζουν τη σκέψη τους σε σλόγκαν, προγνωστικά και διαγνώσεις αφοπλισμένοι από ιστορική συνείδηση και ώριμα πολιτικά κριτήρια.

Και ύστερα τίθενται τα μεγάλα ερωτήματα, πάνω στα οποία ενέσκηψαν διάφορα φιλοσοφικά κινήματα καθώς και η παγκόσμια θεωρητική σκέψη. Πώς συνδυάζεται η παρουσία των τερατωδών στρατοπέδων με την απουσία του Θεού; Πώς ο Θεός σιωπά στην εξόντωση αθώων-αδικημένων, οι οποίοι δεν παρηγορούνται ούτε καν με μία ιώβεια λύτρωση;

xaxa2

Ο Χανς Γιώνας, μαθητής του Χούσσερλ και του Χάιντεγκερ, έδωσε τη δική του απάντηση, που βασίζεται στην αρχή της ευθύνης. Σε αυτήν αναγνωρίζει ο Γιώνας την υπέρβαση των ορίων του κόσμου και του ανθρώπου υπό της συνθήκες του τεχνολογικού πολιτισμού. Στο έργο του: «Η έννοια του Θεού μετά το Άουσβιτς», προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα: «τι είδους Θεός θα μπορούσε να επιτρέψει κάτι τέτοιο;». Υποστηρίζει, αρχικά, πως ο χριστιανικός Θεός έχει τρία ιδιώματα: είναι παντοδύναμος, πανάγαθος και καταληπτός. Ωστόσο, μετά το Άουσβιτς δεν μπορούν αυτά να συνυπάρχουν, καθώς «κάθε ένωση των δύο αποκλείει το τρίτο»: Αν ο Θεός είναι παντοδύναμος, τότε δεν είναι πανάγαθος, μιας και στον κόσμο βασιλεύει το κακό. Μόνο αν μιλάμε για έναν Θεό ακατάληπτο, μπορούμε να πούμε ότι είναι παντοδύναμος και πανάγαθος. Έτσι, ο Γιώνας επιλέγει να καταργήσει το ιδίωμα της παντοδυναμίας για λόγους θρησκευτικούς και μεταφυσικούς, για να απαντήσει σε αυτό το ανέξοδο ερώτημα, μιας και: «ούτε η αφοσίωση είτε η αποστασία, ούτε η πίστη είτε η απιστία, ούτε η αμαρτία είτε η τιμωρία, ούτε η δοκιμασία, ούτε η μαρτυρία, ούτε η ελπίδα της λυτρώσεως, ούτε και η δύναμη είτε η αδυναμία, ο ηρωισμός είτε η δειλία, το πείσμα είτε η παραίτηση είχαν θέση στο Άουσβιτς». Έτσι ο Θεός του ελέους  και της αλληλεγγύης έγινε ανήμπορος δίδοντας μεγαλύτερη αυτονομία στην ανθρώπινη βούληση.

xaxa3

Ο Σάρτρ, ο μεγάλος άθεος υπαρξιστής ομολογεί: ότι «ο Θεός είναι παρών δια της απουσίας του». Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος. Η «Σιωπή» του Μπέργκμαν ενσαρκώνει ακριβώς αυτή την παρουσία δια της απουσίας. Ο άνθρωπος χτυπώντας επαναλαμβανόμενα στο τείχος του θανάτου ελπίζει σιωπηλά με έργα και προσευχές στη μεταθανάτια δικαίωση. Το δράμα της υπάρξεως έγκειται στα εναγώνια αιτήματα αθανασίας.

xaxa4

Ο Γκύντερ Άντερς στο βιβλίο του «Εμείς οι γιοι του Άιχμαν» απευθύνει δύο ανοιχτές επιστολές στον Κλάους Άιχμαν, γιο του αρχιδήμιου του Άουσβιτς, με περιεχόμενο ηθικό και πολιτικό, διαδηλώνοντας πως η καταγωγή δεν είναι ενοχή, αλλά η παθητικότητα. Παροτρύνει τον γιο να θρηνήσει όχι για την καταδίκη του πατέρα του, αλλά για τον θάνατο του πένθους του, καθώς του αίρεται ακόμη και η δυνατότητα πένθους για έναν τέτοιο αποκτηνωμένο πατέρα. Στη συνέχεια παραθέτει τους παθητικούς κάθε είδους Άιχμαν: δουλικοί Άιχμαν, τιποτένιοι, πείσμονες, άπληστοι, δειλοί Άιχμαν. Τοποθετεί τους κανόνες της κόλασης στην ανεπάρκεια των αισθημάτων των ανθρώπων. Το υπέρμετρο αφήνει τους ανθρώπους ψυχρούς και άθικτους. Βρισκόμαστε συναισθηματικά αναλφάβητοι μπροστά στα έξι εκατομμύρια νεκρών, κι έτσι ο δρόμος μένει ανοιχτός για τη θηριωδία. Μια άλλη διευκόλυνση της θηριωδίας, σύμφωνα με τον Άιχμαν είναι η εκμηχάνιση του κόσμου, δηλαδή ο τεχνικός ολοκληρωτισμός. Οι άνθρωποι υποτάσσονται στα τεχνικά προτάγματα, νιώθουν ότι υπολείπονται των έργων τους (προμηθεϊκή ντροπή) και έχοντας αδρανοποιήσει τις συνειδησιακές τους δυνάμεις γίνονται εκτελεστικά γρανάζια των εντολών της βιομηχανικής αποικιοκρατίας μη έχοντας συναίσθηση ευθύνης.                                                                                                                       xaxa5

Ωστόσο, ο άνθρωπος, ως άνθρωπος ευθύνης απέναντι στον συνάνθρωπο και ως άνθρωπος αλληλεγγύης έχει την ικανότητα να ορθώσει πνευματικό και ψυχικό ανάστημα μπροστά στους αλλοτριωτικούς μηχανισμούς εξανδραποδισμού. Έχοντας ιστορική μνήμη και ανθρωπιστικά οράματα, ως έκπτωτος άγγελος, μπορεί να υπακούσει στις εκκλήσεις για ανθρωπιά και να εξεγερθεί στην ακρωτηριασμένη σκέψη των παρηκμασμένων καιρών. Τότε μονάχα θα ηχήσουν οι σάλπιγγες της επαγγελίας ενός κόσμου: «όμορφου, ηθικού, αγγελικά πλασμένου».

xaxa6

Η Στέλλα Χαχάλη είναι φοιτήτρια της κλασικής φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και αριστούχος απόφοιτος των Εκπαιδευτηρίων  Ι. ΤΣΙΑΜΟΥΛΗ.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: